Dlaczego dzieci tak źle znoszą przegraną?
Dlaczego dzieci tak źle znoszą przegraną?
Płacz, krzyk, rzucanie pionkami po przegranej grze to nie kaprys. Wyjaśniamy, skąd biorą się tak silne reakcje dziecka i jak dorosły może pomóc mu nauczyć się radzić sobie z porażką.
To „tylko gra”, a jednak dla dziecka przegrana potrafi być prawdziwym dramatem.
W większości przypadków dorosły, który przegrywa w grę planszową, po jej zakończeniu uśmiechnie się, zażartuje albo po prostu zaakceptuje wynik.
Kiedy jednak z przegraną spotyka się dziecko, czasem rozpoczyna się prawdziwy dramat: płacz, krzyk, rzucanie pionkami, a nawet całą planszą.
Dlaczego, mimo że to „tylko gra”, przegrywanie sprawia dzieciom tak wiele trudności?
Emocja pojawia się sama, samoregulacja dopiero się rozwija
W chwili przegranej emocja może pojawić się automatycznie, natomiast odpowiednie pokierowanie zachowaniem wymaga zdolności samoregulacji. Spokojniejsza reakcja dorosłego na taką sytuację wynika przede wszystkim z bardziej rozwiniętych zdolności regulowania emocji. Zazwyczaj potrafi on:
- zahamować impuls,
- nazwać odczuwaną emocję,
- spojrzeć na całą sytuację z dystansu.
U dziecka umiejętności te wciąż się kształtują, a struktury mózgowe uczestniczące w regulacji bardziej złożonych form zachowania (w tym kora przedczołowa) nadal dojrzewają. Co ważne, tempo tego rozwoju może być u każdego dziecka inne.
Każde dziecko reaguje na porażkę inaczej
Na sposób reagowania na przegraną wpływają również indywidualne różnice, takie jak temperament, zasoby czy potrzeby. Niektóre dzieci lubią rywalizację, inne natomiast stawiają sobie bardzo wysokie wymagania i szczególnie trudno przychodzi im zaakceptowanie sytuacji, w której nie osiągają oczekiwanego rezultatu.
Wpływ mogą mieć także wcześniejsze doświadczenia dziecka, między innymi to, jak na jego sukcesy i niepowodzenia reagują dorośli.
„Przegrałem” to nie „jestem przegrany”
Dla dziecka porażka może oznaczać nie tylko to, że tym razem nie udało mu się wygrać. Może zostać odebrana znacznie bardziej osobiście i wywoływać myśli typu:
- „jestem gorszy”
- „nie potrafię”
- „inni są lepsi ode mnie”
U młodszych dzieci trudniejsze może być także oddzielenie komunikatu „przegrałem” od „jestem przegrany”. Znaczenie ma również to, jak bardzo dziecku zależało na wyniku, ponieważ im większe zaangażowanie i oczekiwanie zwycięstwa, tym silniejsza może być frustracja związana z porażką.
Akceptacja emocji to nie zgoda na każde zachowanie
Umiejętność radzenia sobie z porażką rozwija się stopniowo. Dlatego, jeśli dziecko reaguje silnymi emocjami, to warto je zauważyć oraz pomóc mu je nazwać. Wsparcie dorosłych w rozpoznawaniu i regulowaniu emocji może być ważnym elementem rozwijania tej kompetencji.
Istotne jest również, aby akceptacja emocji nie wiązała się ze zgodą na wszystkie zachowania. Złość czy rozczarowanie są naturalne, jednak rzucanie przedmiotami czy obrażanie innych wymagają postawienia wyraźnej granicy. Tutaj istotne jest spokojne wytłumaczenie dziecku, które zachowania są akceptowalne.
Przegrywanie można ćwiczyć w bezpiecznych warunkach
Pomocne może być również doświadczanie przegranej w bezpiecznych warunkach, bo daje to dziecku możliwość ćwiczenia radzenia sobie z frustracją, np. w domowym zaciszu lub w kameralnej grupie. Rozmaite gry i zabawy oparte na rywalizacji to wartościowa przestrzeń do nauki zarówno przegrywania, jak i wygrywania.
Dzieci uczą się, obserwując dorosłych
Pamiętajmy też, że dzieci w dużej mierze uczą się przez obserwację i naśladowanie zachowań dorosłych. Jeżeli osoby z otoczenia dziecka spokojnie reagują na przegraną, potrafią wyrazić swoje rozczarowanie, a jednocześnie zaakceptować wynik i docenić sukces drugiej osoby, wówczas dziecko otrzymuje przykład, jak można radzić sobie w podobnej sytuacji.
Warto doceniać je również za starania oraz zaangażowanie w sam przebieg gry: za cierpliwość, przestrzeganie zasad, próby radzenia sobie z niepowodzeniem. Wszystko to może wpływać na całościowe postrzeganie aktywności jako ciekawego doświadczenia, w którym wygrana nie jest głównym celem.
Radzenia sobie z porażką dziecko uczy się stopniowo, z pomocą dorosłych.
Silna reakcja na przegraną wynika z dojrzewającej samoregulacji, a nie ze złej woli. Co może pomóc dziecku:
- zauważ emocję i pomóż ją nazwać
- akceptuj uczucia, ale stawiaj granice zachowaniom
- dawaj okazje do przegrywania w bezpiecznych warunkach
- pokazuj własnym przykładem, jak przyjąć wynik
- doceniaj starania, cierpliwość i przestrzeganie zasad
- pamiętaj, że każde dziecko rozwija się we własnym tempie
Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z psychologiem ani innym specjalistą zdrowia psychicznego.
